Laptop fan değişimi ve termal bakım: pump-out, keçeleşmiş petek ve rulman sesi

Isınan laptopta üç arıza noktası

Soğutma zinciri basittir: çip ısıyı termal malzemeye, malzeme bakır boruya, boru peteğe verir; fan peteğin arasından hava geçirir. Zincirin herhangi bir halkası zayıflayınca sıcaklık yükselir.

İşlemci yaklaşık yüz derecede, bazı modellerde doksan beş derecede kendini korumaya alır ve hızını keser. Buna throttling denir. Oyunun bir anda kasılması, derleme süresinin uzaması ya da fanın sürekli en yüksekte dönmesi bu eşiğe çarpıldığını gösterir.

• Fan: Rulman yıpranmıştır ya da kanat kırıktır. Ses değişir, devir düşer.
• Petek: Fanla kanatçıklar arasına keçe gibi bir toz tabakası birikir. Fan döner, hava geçmez.
• Termal malzeme: Macun kurumuş ya da ortadan kaçmıştır; ped ezilmiş ya da yanlış kalınlıktadır.

Belirtiyi evde elemek istersen laptop aşırı ısınıyor sayfasıyla başla. Burada atölyede ne yapıldığı anlatılır.

Pump-out: termal macun neden ortadan kaçar?

Laptop işlemcilerinin çoğunda çipin üstünde metal kapak yoktur; soğutucu doğrudan silikon kalıbına (die) oturur. Her ısınıp soğumada kalıp ve bakır blok farklı oranda genleşir. Aradaki macun her döngüde bir miktar kenara itilir; buna pump-out denir.

Birkaç yüz döngü sonra çipin tam ortası, yani en sıcak nokta, macunsuz kalır. Macun kurumuş değildir; yerinden kaçmıştır. Kenarlarda taşmış macun görürsün, ortada ise kuru bir leke. Bu yüzden ince ve akışkan macunlar laptoplarda masaüstüne göre daha kısa ömürlüdür.

Çözüm macunu kalın sürmek değildir; kalın macun ısıyı daha kötü iletir. Çözüm pump-out'a direnen malzemedir: faz değişimli ped ya da uygun yüzeyde sıvı metal. İkisi de aşağıda anlatılıyor.

Keçeleşmiş petek ve fan: toz nereye birikir?

Toz, peteğin kanatçıklarına değil, fanın hava üflediği yüzeye yapışır. Zamanla keçe gibi bütün bir tabaka olur. Dışarıdan bakınca petek temiz görünür; fan sökülünce tabaka bir bütün hâlinde çıkar.

Dışarıdan basınçlı hava tutmak bu tabakayı peteğin içine iter ve fan rulmanına toz sokar. Doğru temizlik fanı sökerek yapılır. Kanatçıklar fırçayla, fan gövdesi antistatik fırça ve düşük basınçlı havayla temizlenir; kanatlar elle sabitlenir ki rulman serbest dönüp zarar görmesin.

Tozun kaynağı ortamdır: halı, evcil hayvan tüyü, sigara dumanı ve yatak kumaşı en hızlı keçeleştirir. Bakım aralığı bu yüzden cihaza değil ortama bağlıdır.

Rulman sesi: fan ne zaman değişir?

Fan sesi üç türlüdür ve her biri farklı anlam taşır:

Uğultu

Devir yüksek, hava az; petek tıkalıdır. Temizlik yeter.

Tıkırtı ya da vınlama

Rulman boşluk yapmıştır ya da kanat gövdeye sürtüyordur. Yağlama kısa süre işe yarar, kalıcı çözüm fan değişimidir.

Dönmeme ya da takılarak dönme

Rulman kilitlenmiştir ya da fan sinyal kablosu (takometre) kopuktur. BIOS fan hatası verebilir; modül değişir.

Fanlar parça numarasıyla seçilir; aynı modelde sol ve sağ fan farklıdır, çift fanlı cihazlarda işlemci fanı ile ekran kartı fanı birbirinin yerine takılmaz. Fan değişirken termal malzeme de yenilenir; aynı sökümdür. Ses üzerine ayrıntı fan sesi yüksek sayfasında.

Termal macun türleri ve PTM7950

Hangi malzemenin sürüleceği çipe, soğutucunun metaline ve kullanım yüküne göre seçilir.

Silikon tabanlı macun

Ucuz, kolay bulunur, çabuk kurur. Ofis laptoplarında yeterli; oyuncu cihazında kısa ömürlü.

Seramik ve karbon tabanlı macun

Daha iyi iletim, daha uzun ömür. Çoğu bakımda varsayılan seçim.

Faz değişimli ped (PTM7950)

Oda sıcaklığında katı bir film; çip ısınınca, kırk beş derece civarında, yumuşayıp macun gibi yayılır. Soğuyunca yerinde kalır; pump-out yapmaz. Oyuncu laptoplarında ve sık ısınıp soğuyan cihazlarda tercih edilir. Kesilirken soğuk tutulur, iki koruyucu film soyularak uygulanır.

Sıvı metal

Galyum alaşımı; en yüksek iletim. Yalnızca uygun yüzeyde ve bariyerle; aşağıda ayrıntı var.

Yetkili servis değiliz; malzeme ve marka adları ilgili firmalara aittir.

Termal ped kalınlığı: 0.5, 1.0 ve 1.5 mm

Bellek yongaları, güç katı (VRM) ve bobinler soğutucuya macunla değil termal pedle değer. Ped yumuşak bir silikon tabakadır ve kalınlığı boşluğa göre seçilir.

Üç yaygın kalınlık vardır: 0.5 mm, 1.0 mm ve 1.5 mm. Sökümde eski pedin kalınlığı kumpasla ölçülür ve aynı değer takılır. Üreticinin seçtiği kalınlık yüksekliği belirler; tahmin edilmez.

• Çok kalın ped: Soğutucu pedin üstünde kalır, işlemciye tam oturmaz. İşlemci sıcaklığı bakım öncesinden yüksek çıkar.
• Çok ince ped: Bellek yongaları soğutucuya değmez. Ekran kartı bellek sıcaklığı tırmanır, oyunda kasılma gelir.
• Ezilmiş eski ped: Yağı akmış, sertleşmiş ped iletmez; her termal bakımda yenilenir.

Pedlerin iletim değeri (W/mK) de farklıdır; yüksek yüklü ekran kartlarında yüksek iletimli ped seçilir. Düzgün olmayan boşluklarda macun kıvamlı ped (putty) kullanılır.

Sıvı metal ne zaman uygun, ne zaman değil?

Sıvı metal galyum içerir. Galyum alüminyumla temas ettiğinde metali kırılgan, oyuklu bir alaşıma çevirir; alüminyum soğutucu birkaç hafta içinde bozulur. Bu yüzden karar soğutucunun metaliyle başlar.

• Uygun: Bakır ya da nikel kaplı bakır blok, kapaksız çip, yüksek güçlü oyuncu ya da iş istasyonu laptopu.
• Uygun değil: Alüminyum blok, kapaklı masaüstü işlemcisi üzerinde bariyersiz uygulama, düşük güçlü ofis laptopu; kazanç yok, risk var.

Sıvı metal bakıra zamanla işler; birkaç yılda bir yenilenmesi gerekir. Bu bakım yükünü istemiyorsan faz değişimli ped daha az riskli ve benzer sonuç veren seçenektir. Oyuncu cihazlarının geri kalan işleri oyun bilgisayarı tamiri sayfasında.

Fan eğrisi, BIOS ve yazılım

Fan hızını işletim sistemi değil gömülü denetleyici (EC) belirler. Denetleyici sıcaklığa göre bir eğri izler; eğrinin profili üreticinin yazılımından sessiz, dengeli ya da performans modu olarak seçilir.

Bakımdan sonra kontrol edilen şey eğrinin çalışıp çalışmadığıdır: yük bindiğinde fan kademeli hızlanmalı, yük kalkınca yavaşlamalıdır. Fan ya hiç dönmüyor ya da sürekli en yüksekte dönüyorsa sıcaklık sensörü, takometre hattı ya da denetleyici tarafı ölçülür; bu durum temizlikle geçmez.

BIOS güncellemesi bazı modellerde fan davranışını değiştirir. Güncelleme sonrası ses artışı arıza değil yeni eğri olabilir. Cihaz ısınınca kapanıyorsa kendi kendine kapanıyor sayfasındaki ayrım işine yarar.

Termal bakımda fiyatı ne belirler?

Tablo tipik aralıkları verir. Senin cihazındaki rakam şu etkenlere bağlıdır:

• Fan sayısı ve parça temini; çift fanlı oyuncu modelleri üst uçtadır.
• Malzeme seçimi: standart macun ile faz değişimli ped ya da sıvı metal farklı kalemdir.
• Ped yenileme kapsamı: yalnızca işlemci mi, ekran kartı belleği ve güç katı da mı.
• Söküm derinliği: bazı modellerde fan için alt kapak yeter, bazılarında anakart çıkar.
• Masaüstü ekran kartı ve masaüstü kasa bakımı ayrı satırlardır; bkz. masaüstü PC tamiri.

Fiyat teşhisten sonra, işlemden önce yazılı bildirilir. Onay yoksa işlem yapılmaz ve cihaz ücretsiz geri teslim edilir.

Tozdan korunma ve bakım aralığı

Bakım sonrası sıcaklığın uzun süre düşük kalması senin elindedir.

• Cihazı sert ve düz yüzeyde kullan; yatak ve yastık alt havalandırmayı kapatır.
• Hava girişlerini ayda bir, cihaz kapalıyken, yumuşak fırçayla sil.
• Soğutucu altlık hava akışını artırır ama tıkalı peteği açmaz; bakımın yerine geçmez.
• Fan sesi ve sıcaklık bakımdan sonraki ilk haftaya göre belirgin artarsa yeni bakım zamanı gelmiştir.

Bakımda kullanılan malzeme, fan ve işçilik 3 ay (90 gün) yazılı garantilidir. Teslimde sıcaklık yük altında birlikte izlenir.

Atölyede bu iş nasıl yapılır?

1. Teşhis

   Yük testi altında işlemci ve ekran kartı sıcaklığı, fan devri ve throttling kaydı alınır. Termal kamera petek ve fan çevresindeki ısı dağılımını gösterir.

2. Onay

   Fan değişimi gerekip gerekmediği, malzeme seçimi (macun, PTM7950 ya da sıvı metal) ve fiyat yazılı bildirilir. Onay yoksa işlem yok.

3. Onarım

   Soğutucu sökülür, eski malzeme temizlenir, ped kalınlıkları ölçülüp yenilenir, fan değişir ya da temizlenir, soğutucu çapraz sırayla sıkılır.

4. Test ve teslim

   Aynı yük testi tekrarlanır; öncesi ve sonrası sıcaklıklar karşılaştırılır. Fan eğrisi kontrol edilir, cihaz garanti belgesiyle teslim edilir.

Sık sorulan sorular